Niedoczynność tarczycy u dzieci

Niedoczynność tarczycy u dziecka brzmi jak diagnoza poważna – a w praktyce oznacza bardzo różne sytuacje.

Wrodzona niedoczynność wykryta w przesiewie noworodkowym to rozpoznanie wymagające pilnego potwierdzenia i szybkiego rozpoczęcia leczenia. Choroba Hashimoto u 12-latki to coś zupełnie innego – przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, które nie u każdego dziecka oznacza niedoczynność i nie u każdego wymaga od razu lewotyroksyny.

• Niedoczynność tarczycy = gruczoł na szyi produkuje za mało hormonów, przez co wiele procesów metabolicznych ulega spowolnieniu
• Dwa typy: wrodzona (dziecko rodzi się z nią; występuje w przybliżeniu u jednego na kilka tysięcy noworodków; wykrywana w powszechnym badaniu przesiewowym) i nabyta (rozwija się później; najczęściej to choroba Hashimoto)
• Hashimoto to nie to samo co niedoczynność. Same dodatnie przeciwciała, przy prawidłowym TSH i fT4, nie oznaczają choroby wymagającej leczenia – oznaczają potrzebę obserwacji
• Nieprawidłowy wynik badania przesiewowego u noworodka = pilny kontakt z ośrodkiem i szybkie badania potwierdzające. Nie panikujcie – system działa właśnie tak, jak powinien
• U starszych dzieci niepokoić powinny przede wszystkim:
  • zwolnienie tempa wzrastania (przy jednoczesnym względnym przyroście masy ciała),
  • wole (powiększenie tarczycy),
  • zaparcia, sucha skóra, nietolerancja zimna,
  • opóźnienie lub zaburzenia dojrzewania,
  • a dopiero w dalszej kolejności zmęczenie i pogorszenie koncentracji – to objawy bardzo nieswoiste
• Leczenie: lewotyroksyna, zwykle jedna tabletka rano, na czczo. Preparaty lewotyroksyny są w Polsce objęte refundacją w leczeniu niedoczynności tarczycy; odpłatność zależy od preparatu, dawki i uprawnień pacjenta
• Rokowanie: niedoczynność tarczycy jest zwykle bardzo skutecznie leczona. Wymaga jednak regularnego podawania leku, odpowiednich kontroli oraz dostosowywania dawki do wieku i wzrastania dziecka

Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) to stan, w którym tarczyca – niewielki gruczoł w kształcie motyla na przedniej powierzchni szyi – produkuje za mało hormonów. Główne hormony tarczycy to tyroksyna (T4) i trijodotyronina (T3).

Hormony tarczycy regulują tempo pracy komórek – działają jak stałe paliwo metaboliczne. Gdy ich brakuje, wiele procesów metabolicznych ulega spowolnieniu: dziecko wolniej rośnie, bywa zmęczone, ma zaparcia, marznie.

Dobra wiadomość – niedoczynność tarczycy jest chorobą zwykle skutecznie kontrolowaną leczeniem. Uzupełnienie brakującego hormonu pozwala przywrócić prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

Wrodzona niedoczynność tarczycy

Dziecko rodzi się już z niedoczynnością. Tarczyca może nie rozwinąć się podczas życia płodowego, być za mała, znajdować się w niewłaściwym miejscu (np. pod językiem) albo mieć wrodzony defekt uniemożliwiający produkcję hormonów. Występuje w przybliżeniu u jednego na kilka tysięcy noworodków – dokładna częstość zależy od populacji, progu przesiewowego i tego, czy liczy się przypadki przejściowe.

W Polsce działa program powszechnych badań przesiewowych, koordynowany przez Instytut Matki i Dziecka. Każdy noworodek jest objęty tym badaniem: pobiera się kilka kropli krwi z pięty na specjalną bibułę, a w laboratorium oznaczane jest TSH (hormon z przysadki, który pobudza tarczycę do pracy – jego podwyższone stężenie jest pierwszym sygnałem, że tarczyca nie produkuje wystarczającej ilości hormonów). Dzięki temu programowi wrodzona niedoczynność jest zwykle wykrywana, zanim spowoduje szkody.

Nabyta niedoczynność tarczycy

Dziecko rodzi się ze zdrową tarczycą, ale niedoczynność rozwija się później – najczęściej w wieku szkolnym lub w okresie pokwitania. Zdecydowanie najczęstsza przyczyna to choroba Hashimoto – autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, w którym układ odpornościowy „przez pomyłkę” atakuje własny gruczoł, co prowadzi do przewlekłego zapalenia i stopniowego ograniczenia funkcji tarczycy.

Choroba Hashimoto dotyczy 1–2% dzieci w wieku szkolnym, jest kilkukrotnie częstsza u dziewczynek i zwykle ujawnia się między 6. a 15. r.ż. Częściej współwystępuje z cukrzycą typu 1 i celiakią. Ryzyko jest wyższe, jeśli w rodzinie były przypadki chorób tarczycy lub innych chorób autoimmunologicznych.

Kiedy warto zbadać tarczycę

Niedoczynność rozwija się podstępnie. Najbardziej charakterystycznym sygnałem u dziecka jest zwolnienie tempa wzrastania przy jednoczesnym względnym przyroście masy ciała – ale bywa ono przypisywane „trudnemu wiekowi”.

Samo badanie to jedno pobranie krwi (TSH, fT4). Im wcześniej postawione rozpoznanie, tym krócej dziecko funkcjonuje „na pół gwizdka”.

Tarczyca nie działa sama – jest częścią systemu kontroli zwanego osią podwzgórze–przysadka–tarczyca. Można to porównać do termostatu w mieszkaniu.

Podwzgórze w mózgu wykrywa, gdy jest za mało hormonów tarczycy, i wysyła sygnał do przysadki. Przysadka odpowiada wydzielaniem TSH (hormonu tyreotropowego), który stymuluje tarczycę do produkcji T4 i T3. Gdy poziom hormonów jest odpowiedni, przysadka zmniejsza produkcję TSH; gdy spada – zwiększa. To elegancki system samoregulacji.

Tarczyca produkuje głównie T4 – formę „magazynową”. W tkankach T4 jest przekształcane do T3, który jest kilkukrotnie bardziej aktywny biologicznie i odpowiada za większość efektów działania hormonów tarczycy.

Rola hormonów tarczycy

Hormony tarczycy są niezbędne dla rozwoju dziecka. Regulują:

• tempo metabolizmu – szybkość, z jaką komórki spalają składniki odżywcze i produkują energię,
• rozwój i dojrzewanie układu nerwowego – szczególnie w okresie płodowym i pierwszych latach życia (ich niedobór w tym czasie może prowadzić do nieodwracalnych zaburzeń rozwoju intelektualnego),
• wzrost liniowy – wpływają na dojrzewanie chrząstek wzrostowych i działanie hormonu wzrostu,
• metabolizm tłuszczów i węglowodanów, pracę serca, perystaltykę jelit, termoregulację.

Co dzieje się przy niedoczynności?

Mechanizm regulacji nie jest w stanie utrzymać prawidłowego stężenia hormonów. Tarczyca produkuje za mało T4 i T3, więc przysadka – „widząc” niedobór – produkuje więcej TSH, próbując pobudzić tarczycę. Dlatego w niedoczynności pierwotnej TSH jest podwyższone. Jeśli jednak tarczyca jest uszkodzona lub nierozwinięta, nie jest w stanie odpowiedzieć na ten sygnał.

W efekcie:

• metabolizm spada (obniżona temperatura ciała, umiarkowany przyrost masy),
• rozwój układu nerwowego jest zaburzony (problemy z koncentracją, pamięcią),
• wzrastanie zwalnia lub zatrzymuje się,
• perystaltyka jelit zwalnia (zaparcia),
• rytm serca zwalnia,
• skóra staje się sucha.

U noworodków nieleczona ciężka niedoczynność może prowadzić do nieodwracalnej niepełnosprawności intelektualnej – dlatego tak istotne są badania przesiewowe i wczesne leczenie.

Wrodzona niedoczynność – główne przyczyny

Dysgenezja tarczycy (nieprawidłowy rozwój gruczołu) odpowiada za około 70–80% przypadków. Tarczyca może być niewykształcona, za mała lub znajdować się w niewłaściwym miejscu. W większości przypadków to sytuacja sporadyczna – nie dziedziczy się i nie wynika z działań rodziców podczas ciąży. To ważne: rodzice noworodka z niedoczynnością często szukają winy u siebie – niepotrzebnie.

Zaburzenia produkcji hormonów (zaburzenia hormonogenezy) odpowiadają za około 10–15% przypadków – to genetyczne defekty enzymów odpowiedzialnych za syntezę hormonów tarczycy. Tarczyca jest obecna, często nawet powiększona, ale nie potrafi prawidłowo wyprodukować hormonów. Dziedziczone autosomalnie recesywnie.

Niedoczynność przejściowa – czasem samoistnie ustępuje po kilku tygodniach lub miesiącach. Może wynikać z:

• przyjmowania przez matkę leków wpływających na tarczycę,
• niedoboru lub nadmiaru jodu podczas ciąży,
• przejścia przeciwciał matczynych przez łożysko,
• wcześniactwa.

Nabyta niedoczynność – główne przyczyny

Choroba Hashimoto to zdecydowanie najczęstsza przyczyna nabytej niedoczynności. Układ odpornościowy produkuje przeciwciała skierowane przeciwko własnej tarczycy, co prowadzi do przewlekłego zapalenia i stopniowego ograniczenia funkcji gruczołu.

Faza początkowa Hashimoto – haszitoksykoza: czasem na początku choroby występuje przejściowa faza nadczynności tarczycy – gdy niszczone komórki tarczycy uwalniają nagromadzone w nich hormony. Dziecko może mieć wtedy objawy nadczynności (kołatanie serca, nerwowość, chudnięcie).

Choroby współistniejące: dzieci z Hashimoto mają zwiększone ryzyko celiakii i cukrzycy typu 1. Lekarz ocenia ryzyko na podstawie objawów, wywiadu rodzinnego i innych czynników – badania w tym kierunku wykonuje się zależnie od sytuacji klinicznej i lokalnych zaleceń, a nie automatycznie i cyklicznie u każdego dziecka bez objawów.

Objawy niedoczynności u dzieci rozwijają się powoli, dlatego łatwo je przeoczyć.

U noworodków

Większość noworodków z wrodzoną niedoczynnością nie ma wyraźnych objawów zaraz po urodzeniu – dlatego tak istotne jest badanie przesiewowe. Gdy objawy się pojawiają, mogą obejmować:

• przedłużającą się żółtaczkę (powyżej 2 tygodni),
• słabe napięcie mięśniowe (dziecko jest „wiotkie”),
• opóźnione odchodzenie smółki,
• trudności z karmieniem, ochrypnięty płacz,
• nadmierną senność.

U niemowląt i małych dzieci

Nieleczona niedoczynność może prowadzić do opóźnienia rozwoju psychomotorycznego – dziecko później trzyma główkę, siada, raczkuje, chodzi, później zaczyna mówić. Występuje też spowolnienie wzrastania, obrzęk twarzy, sucha i chłodna skóra, uporczywe zaparcia, apatia.

U dzieci w wieku szkolnym i młodzieży

Kiedy działać szybko?

• Nieprawidłowy wynik badania przesiewowego noworodków → pilny kontakt z ośrodkiem i szybkie badania potwierdzające
• Zatrzymanie lub wyraźne zwolnienie wzrastania u dziecka, które wcześniej rosło prawidłowo
• Widoczne lub szybko rosnące powiększenie szyi
• Wyraźne, utrzymujące się pogorszenie funkcjonowania szkolnego w połączeniu z innymi objawami

Badanie przesiewowe noworodków

To pierwszy i najważniejszy element diagnostyki wrodzonej niedoczynności w Polsce.

Krew na bibułę pobiera się zazwyczaj po ukończeniu 48 godzin życia, najczęściej w 3.–4. dobie. W laboratorium oznaczane jest TSH z suchej kropli krwi. W szczególnych sytuacjach – na przykład po bardzo wczesnym wypisie, po transfuzji albo u wcześniaka – mogą być potrzebne dodatkowe próbki.

Co oznacza nieprawidłowy wynik?

W przypadku nieprawidłowego wyniku ośrodek przesiewowy pilnie kontaktuje się z rodziną lub placówką opiekującą się dzieckiem i przekazuje dalsze instrukcje. Zależnie od poziomu TSH może być potrzebne:

• powtórzenie próbki na bibule (przy wyniku granicznym, o niskim prawdopodobieństwie choroby), albo
• natychmiastowe oznaczenie TSH i fT4 z krwi żylnej oraz skierowanie do ośrodka specjalistycznego.

Kontakt z laboratorium potrafi wywołać panikę – ale to jest właśnie moment, w którym system działa tak, jak powinien. Nieprawidłowy wynik nie zawsze oznacza trwałą niedoczynność (u części dzieci to przejściowe podwyższenie TSH), ale każdy taki wynik należy potraktować poważnie i szybko się zgłosić.

Ograniczenie: badanie przesiewowe oparte na TSH nie wykrywa wtórnej (ośrodkowej) niedoczynności tarczycy, w której TSH może być niskie lub prawidłowe mimo niedoboru hormonów.

Badania krwi u starszych dzieci

• TSH – najczulsze badanie przesiewowe. W niedoczynności pierwotnej podwyższone
• Wolna tyroksyna (fT4) – pokazuje rzeczywisty poziom aktywnego hormonu we krwi

Interpretacja wyników – zawsze należy do lekarza

Normy laboratoryjne różnią się w zależności od laboratorium i wieku dziecka – normy TSH u dzieci są inne niż u dorosłych i zmieniają się wraz z wiekiem (noworodki i niemowlęta mają wyższe wartości prawidłowe). Nie oceniajcie wyników samodzielnie.

Rodzaje niedoczynności na podstawie wyników:

• Jawna: TSH wyraźnie podwyższone, fT4 obniżone. Taki układ wyników zwykle potwierdza pierwotną niedoczynność i stanowi wskazanie do leczenia po ocenie lekarskiej. Lekarz bierze przy tym pod uwagę kontekst – możliwy błąd laboratoryjny, ciężką chorobę ostrą, przyjmowane leki, wiek noworodkowy oraz zastosowane jednostki i zakresy referencyjne
• Subkliniczna: TSH podwyższone, fT4 w normie → dziecko często nie ma objawów. Częsta sytuacja przy chorobie Hashimoto. Nie zawsze wymaga leczenia – szczegóły niżej
• Centralna (wtórna): TSH niskie lub prawidłowe, fT4 obniżone → rzadka postać wymagająca diagnostyki przysadki i podwzgórza

Badania dodatkowe

• Przeciwciała anty-TPO, a w wybranych przypadkach także anty-TG – wspierają rozpoznanie autoimmunologicznego zapalenia tarczycy. Dodatni wynik nie oznacza sam w sobie niedoczynności ani automatycznej konieczności leczenia. Przeciwciała mogą występować u osób bez zaburzeń hormonalnych, a część przypadków Hashimoto przebiega z ujemnymi przeciwciałami. Rozpoznanie opiera się na całości obrazu
• USG tarczycy – nie jest konieczne do rozpoznania Hashimoto u każdego dziecka. Jest szczególnie przydatne przy wolu, asymetrii tarczycy, wyczuwalnym guzku, nieprawidłowych węzłach chłonnych, bólu lub szybko postępującym powiększeniu albo niejasnym obrazie klinicznym. W Hashimoto typowy jest obraz obniżonej echogeniczności i niejednorodnej struktury
• Przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej w klasie IgA wraz z oznaczeniem całkowitego IgA – przy niedoborze IgA stosuje się testy w klasie IgG. Badanie wykonuje się zależnie od sytuacji klinicznej

Leczenie niedoczynności tarczycy jest zwykle bardzo skuteczne. Rodzice noworodka, który właśnie otrzymał rozpoznanie, często są przerażeni perspektywą „dziecka na lekach od pierwszych tygodni życia” – w praktyce jest to jedno z lepiej opanowanych leczeń w pediatrii, choć wymaga regularności i częstych kontroli na początku.

Kogo się leczy?

To pytanie, od którego trzeba zacząć – bo nie każde dziecko z Hashimoto wymaga lewotyroksyny.

• Jawna niedoczynność (TSH podwyższone, fT4 obniżone) → wskazanie do leczenia po ocenie lekarskiej
• Wrodzona niedoczynność potwierdzona po przesiewie → leczenie pilne
• Niedoczynność subkliniczna → decyzja indywidualna (patrz sekcja o diagnostyce)
• Same dodatnie przeciwciała przy prawidłowym TSH i fT4 → obserwacja, nie leczenie

Lewotyroksyna – podstawa terapii

Jedynym skutecznym lekiem jest lewotyroksyna sodowa (L-tyroksyna, L-T4) – syntetyczny odpowiednik naturalnego hormonu tyroksyny, chemicznie identyczny z tym, który normalnie produkuje tarczyca.

Jak to działa: to leczenie substytucyjne – podajemy organizmowi hormon, którego tarczyca nie wytwarza w wystarczającej ilości. Nie jest to lek immunosupresyjny ani preparat „pobudzający” tarczycę – nie zatrzymuje procesu autoimmunologicznego, tylko uzupełnia niedobór.

Dostępne preparaty w Polsce: tabletki w wielu dawkach, a także wybrane doustne postacie płynne (przydatne u niemowląt). Dostępność i refundacja konkretnych preparatów mogą się zmieniać.

Nie zaleca się preparatów łączonych T4+T3 u dzieci. Lewotyroksyna jest wystarczająca, ponieważ w organizmie T4 naturalnie przekształca się w aktywny T3.

Jak podawać lewotyroksynę?

Najważniejsza jest codzienna regularność i przyjmowanie leku w podobnych warunkach.

• Najczęściej lek podaje się rano, 30–60 minut przed śniadaniem. To najlepiej sprawdzony schemat
• U wybranych starszych dzieci można ustalić z lekarzem stałe podawanie wieczorem, odpowiednio długo po ostatnim posiłku. To nie jest błąd – pod warunkiem konsekwencji
• Tabletkę można połknąć w całości (u starszych dzieci) lub rozkruszyć bezpośrednio przed podaniem

Co może zaburzać wchłanianie?

• Preparaty żelaza, wapnia, leki zobojętniające i sukralfat – należy zwykle oddzielić od lewotyroksyny o kilka godzin
• Inhibitory pompy protonowej oraz niektóre inne leki mogą zmieniać wchłanianie niezależnie od prostego odstępu czasowego – zmieniają pH żołądka na wiele godzin, więc przesunięcie dawki o kilka godzin nie musi wystarczyć. Ich stosowanie należy omówić z lekarzem, a po włączeniu może być potrzebna kontrola TSH
• Soja i produkty sojowe – mogą zmniejszać wchłanianie, szczególnie przy mleku sojowym u niemowląt. Najważniejsze jest niepodawanie tabletki bezpośrednio w pełnej mieszance i konsekwencja, a przy karmieniu mieszanką sojową – częstsze monitorowanie
• Duże porcje błonnika

Dawkowanie – zawsze ustala lekarz

Dawka jest ustalana indywidualnie i zależy od wieku, masy ciała, ciężkości niedoczynności i odpowiedzi na leczenie.

Kontrole leczenia

Częstość kontroli zależy przede wszystkim od wieku dziecka i przyczyny niedoczynności.

U noworodka z wrodzoną niedoczynnością pierwsze badanie kontrolne (fT4 i TSH) wykonuje się zwykle już po około 1–2 tygodniach od rozpoczęcia leczenia. Następnie kontrole są częste, szczególnie do czasu normalizacji TSH, a potem stopniowo rzadsze przez pierwszy rok życia. Celem jest szybka normalizacja fT4 i TSH przy jednoczesnym unikaniu przedawkowania.

U starszego dziecka z nabytą niedoczynnością badania po rozpoczęciu leczenia lub zmianie dawki wykonuje się zwykle po kilku tygodniach. Dokładny termin ustala lekarz.

Czym lekarz kieruje się przy ocenie dawki?

• W niedoczynności pierwotnej dawkę ocenia się głównie na podstawie TSH i fT4
• W niedoczynności centralnej TSH nie jest wiarygodnym wskaźnikiem skuteczności leczenia – kluczowe znaczenie mają fT4 oraz ocena kliniczna, a także wiek dziecka i ewentualne równoległe niedobory przysadkowe

Zarówno niedostateczna, jak i nadmierna dawka mogą być szkodliwe – dlatego regularne kontrole są niezbędne.

Najczęstsze błędy rodziców

• Nieregularne przyjmowanie – zapominanie, pomijanie dawek w weekendy, podczas wyjazdów. Rozwiązanie: przypomnienie w telefonie, stały rytuał
• Systematyczne podawanie z jedzeniem, mlekiem modyfikowanym w pełnej porcji lub sokiem
• Samodzielne zmienianie dawki
• Odstawianie leku samodzielnie – nawet gdy „wyniki wróciły do normy”

Suplementy – selen i jod

Nie zaleca się rutynowego stosowania selenu ani wysokich dawek jodu w leczeniu Hashimoto u dzieci. Suplementy nie przywracają prawidłowej funkcji uszkodzonej tarczycy, a ich nadmiar może być szkodliwy. Ewentualną suplementację stosuje się tylko przy potwierdzonym niedoborze lub innym konkretnym wskazaniu lekarskim.

Refundacja

Preparaty lewotyroksyny są w Polsce objęte refundacją w leczeniu niedoczynności tarczycy. Odpłatność zależy od konkretnego preparatu, dawki oraz aktualnego wykazu refundacyjnego i uprawnień pacjenta – refundacja nie zawsze oznacza cenę zero.

Czy niedoczynność można wyleczyć?

• Wrodzona niedoczynność – zwykle trwała, wymaga leczenia długoterminowego
• Choroba Hashimoto – przebieg jest przewlekły, ale zapotrzebowanie na leczenie zależy od funkcji tarczycy
• Niedoczynność przejściowa – może ustąpić samoistnie. Ewentualna próba odstawienia leku pod kontrolą badań bywa wykonywana w uzasadnionych przypadkach, ale tylko pod ścisłym nadzorem lekarza, który określa moment i sposób jej przeprowadzenia

Rokowania przy prawidłowym leczeniu

Prawidłowo leczona niedoczynność tarczycy przy dobrej kontroli zwykle nie ogranicza codziennego funkcjonowania. Dziecko rośnie, uczy się, uprawia sport, prowadzi życie podobne do życia rówieśników.

Warto jednak uczciwie powiedzieć, że leczenie czegoś wymaga: regularności podawania leku, częstych pobrań krwi w pierwszym roku życia u niemowlęcia, dostosowywania dawki wraz ze wzrastaniem, a czasem radzenia sobie z chorobami współistniejącymi lub interakcjami. Dla rodziców bywa to obciążające – i to jest normalne.

U noworodków z wrodzoną niedoczynnością wykrytą w badaniu przesiewowym: przy wczesnym rozpoczęciu i prawidłowym prowadzeniu leczenia zdecydowana większość dzieci rozwija się prawidłowo. Rokowanie jest bardzo dobre – choć w najcięższych postaciach mogą wystąpić subtelne trudności wymagające obserwacji rozwoju.

Na wynik wpływają między innymi: ciężkość niedoboru w życiu płodowym, etiologia, stężenie fT4 w chwili rozpoznania, moment rozpoczęcia leczenia, czas normalizacji hormonów, unikanie zarówno niedoleczenia, jak i przeleczenia oraz regularność terapii. Dlatego rozwój dzieci z ciężkimi postaciami warto obserwować, nawet gdy leczenie zaczęto szybko.

Wzrost liniowy przy prawidłowym leczeniu jest prawidłowy. Pokwitanie przebiega typowo.

Codzienne życie dziecka

Na co dzień dziecko z wyrównaną niedoczynnością funkcjonuje jak rówieśnicy. Nie jest potrzebna specjalna dieta tarczycowa, o ile nie ma innych wskazań (np. rozpoznanej celiakii). Można uprawiać każdy sport.

Warto wypracować rutynę: tabletka na nocnej szafce, dziecko bierze ją zaraz po obudzeniu, potem ubiera się i za 30–60 minut jest śniadanie.

Wyjazdy i podróże

Niedoczynność nie jest przeciwwskazaniem do żadnych wyjazdów. Wystarczy:

• zabrać odpowiednią ilość leku (warto mieć zapas na kilka dni więcej),
• przy wyjazdach zagranicznych – zaświadczenie lekarskie o chorobie (najlepiej w języku angielskim).

Lewotyroksyna jest szeroko dostępna – w razie zgubienia leku można wykupić receptę na miejscu.

Wsparcie psychologiczne

Dla większości dzieci niedoczynność nie jest obciążeniem psychologicznym. Ale u części, zwłaszcza w okresie dorastania, może pojawić się poczucie „bycia innym” lub frustracja z powodu codziennej tabletki.

Warto rozmawiać z dzieckiem o chorobie w sposób dostosowany do wieku. Małemu dziecku wystarczy powiedzieć, że „tarczyca potrzebuje pomocy tabletki”. Starszemu można wyjaśnić dokładniej.

Teleporada to wygodne, ale ograniczone narzędzie. Ocena tarczycy wymaga palpacji, pomiaru wzrostu, oceny skóry i stadium dojrzewania – tego nie da się zrobić przez ekran.

Kiedy teleporada jest pomocna

• Omówienie wyników badań – TSH, fT4, przeciwciała
• Interpretacja opisu USG tarczycy u dziecka bez nowych niepokojących objawów
• Druga opinia na podstawie pełnej dokumentacji
• Przedłużenie recepty u stabilnego, wcześniej zbadanego dziecka
• Poradnictwo dotyczące podawania leku – odstępy od posiłków, preparatów wapnia, żelaza
• Wstępna rozmowa – lekarz pomaga zdecydować, czy wyniki wymagają wizyty stacjonarnej

Kto powinien prowadzić diagnostykę?

Kiedy konieczna jest wizyta z dzieckiem w gabinecie

• Pierwsza diagnostyka niedoczynności – badanie fizykalne, palpacja tarczycy, ocena wzrostu stadiometrem, ocena stadium dojrzewania
• Nieprawidłowy wynik badania przesiewowego u noworodka – pilna ocena w ośrodku
• Szybko powiększająca się tarczyca lub wyczuwalny nowy guzek – wymaga bezpośredniej oceny i USG
• Podejrzenie fazy haszitoksykozy – potrzebna ocena kliniczna i odróżnienie od choroby Gravesa-Basedowa
• Zwolnienie tempa wzrastania u dziecka leczonego – konieczna precyzyjna ocena stadiometrem
• Okresowe kontrole dziecka leczonego lewotyroksyną

Czerwone flagi – pilna konsultacja lub SOR

• Bardzo duże wole uciskające tchawicę – trudności z oddychaniem, duszność, zmiana głosu, świst oddechowy → pilnie do SOR
• Trudności z połykaniem przy szybko rosnącej tarczycy
• Objawy niewydolności serca u dziecka z długotrwale nieleczoną ciężką niedoczynnością – narastające obrzęki, bardzo zwolniony rytm serca, zaburzenia świadomości (bardzo rzadkie, ale wymagają natychmiastowej pomocy)
• Objawy ciężkiej niedoczynności u noworodka: znaczna wiotkość, hipotermia, słabe ssanie, ochrypnięty płacz → pilna ocena
• Bóle głowy z porannymi wymiotami, zaburzenia widzenia, nadmierne pragnienie i wielomocz albo inne objawy neurologiczne u dziecka z podejrzeniem choroby przysadki → pilna ocena. Takie objawy mogą wskazywać na zmianę w OUN będącą przyczyną niedoczynności, a znacznie rzadziej – na łagodne nadciśnienie śródczaszkowe związane z leczeniem

W każdej z tych sytuacji nie zwlekajcie – udajcie się do najbliższej placówki medycznej (POZ, nocna i świąteczna opieka zdrowotna, SOR) lub zadzwońcie pod numer 112.

W sytuacjach ogólnopediatrycznych (gorączka, wysypka, duszność, drgawki, uraz głowy itp.) postępujcie zgodnie z ogólnymi zasadami pediatrii – te kwestie wykraczają poza zakres tego artykułu.

Jak przygotować się do teleporady

• Książeczka zdrowia dziecka z zapisami pomiarów wzrostu i masy ciała
• Wyniki badań (TSH, fT4, przeciwciała, opis USG)
• Aktualna dawka lewotyroksyny i godziny przyjmowania
• Lista pytań
• Wywiad rodzinny – choroby tarczycy i inne choroby autoimmunologiczne
• Ciche miejsce i stabilne połączenie

Niedoczynność tarczycy brzmi poważnie – zwłaszcza gdy słyszycie rozpoznanie po raz pierwszy, a tym bardziej gdy dotyczy noworodka. Jest to jednak choroba zwykle skutecznie kontrolowana leczeniem.

Najważniejsze rzeczy, z którymi warto zostać:

• Hashimoto, niedoczynność i leczenie to trzy różne rzeczy. Same dodatnie przeciwciała przy prawidłowych hormonach oznaczają obserwację, a nie tabletkę.
• Badanie przesiewowe noworodków działa. Jeśli otrzymaliście kontakt z ośrodkiem – system właśnie zadziałał tak, jak powinien. We wrodzonej niedoczynności leczenie zaczyna się jak najszybciej, najlepiej przed 14. dobą życia, i nie czeka się z nim na badania obrazowe.
• Przy wczesnym leczeniu zdecydowana większość dzieci rozwija się prawidłowo – rokowanie jest bardzo dobre, choć w najcięższych postaciach warto obserwować rozwój.
• U dziecka w wieku szkolnym najmocniejszym sygnałem jest zwolnienie tempa wzrastania, nie samo zmęczenie.
• Suplementy nie zastępują leku, a nadmiar jodu może szkodzić.
• Dawkę zawsze ustala i modyfikuje lekarz.

Jeśli obserwujecie u dziecka zwolnienie wzrastania, powiększenie szyi albo utrzymujące się objawy – zbadajcie TSH i fT4. To jedno pobranie krwi, które może wyjaśnić wiele.

Polskie podręczniki

• Pyrżak B., Walczak M. (red.), Endokrynologia wieku rozwojowego, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa: wyd. I 2018, wyd. II 2023

Polskie towarzystwa naukowe i programy zdrowotne

• Polskie Towarzystwo Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej (PTEiDD) – strona towarzystwa, materiały zjazdowe i stanowiska: https://pteidd.pl
• Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne (PTE) – strona towarzystwa: https://ptendo.org.pl
• Rządowy program badań przesiewowych noworodków – moduł wrodzonej niedoczynności tarczycy: oznaczanie TSH z suchej kropli krwi; program koordynowany przez Zakład Badań Przesiewowych i Diagnostyki Metabolicznej Instytutu Matki i Dziecka: https://przesiew.imid.med.pl
• Walczak M., Jackowska T., Lewiński A., Bossowski A. i wsp. – zalecenia dotyczące postępowania w zaburzeniach czynności tarczycy u noworodków, w tym u wcześniaków i dzieci urodzonych jako zbyt małe w stosunku do wieku ciążowego. Pediatric Endocrinology, Diabetes and Metabolism 2014 / materiały PTEiDD. (opracowanie starsze – szczegółowe protokoły postępowania u wcześniaków ustala oddział neonatologiczny zgodnie z aktualnymi zasadami programu przesiewowego)
• Obwieszczenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych – aktualne wydanie: https://www.gov.pl/web/zdrowie/obwieszczenia-ministra-zdrowia-lista-lekow-refundowanych

Międzynarodowe wytyczne i kluczowe opracowania przeglądowe

• van Trotsenburg P, Stoupa A, Léger J, Rohrer T, Peters C, Fugazzola L, Cassio A, Heinrichs C, Beauloye V, Pohlenz J, Rodien P, Coutant R, Szinnai G, Murray P, Bartés B, Luton D, Salerno M, de Sanctis L, Vigone M, Krude H, Persani L, Polak M. Congenital Hypothyroidism: A 2020–2021 Consensus Guidelines Update – An ENDO-European Reference Network Initiative Endorsed by the European Society for Pediatric Endocrinology and the European Society for Endocrinology. Thyroid 2021;31(3):387–419. DOI: 10.1089/thy.2020.0333
• Léger J, Olivieri A, Donaldson M, Torresani T, Krude H, van Vliet G i wsp.; ESPE-PES-SLEP-JSPE-APEG-APPES-ISPAE Congenital Hypothyroidism Consensus Conference Group. European Society for Paediatric Endocrinology consensus guidelines on screening, diagnosis, and management of congenital hypothyroidism. Hormone Research in Paediatrics 2014;81(2):80–103. DOI: 10.1159/000358198
• Salerno M, Improda N, Capalbo D. Subclinical hypothyroidism in children. European Journal of Endocrinology 2020;183(2):R13–R28. DOI: 10.1530/EJE-20-0051
• Huwiler VV, Maissen-Abgottspon S, Stanga Z, Mühlebach S, Trepp R, Bally L, Bano A. Selenium Supplementation in Patients with Hashimoto Thyroiditis: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Thyroid 2024;34(3):295–313. DOI: 10.1089/thy.2023.0556
• Rastogi MV, LaFranchi SH. Congenital hypothyroidism. Orphanet Journal of Rare Diseases 2010;5:17. DOI: 10.1186/1750-1172-5-17
• Brown RS. Autoimmune thyroiditis in childhood. Journal of Clinical Research in Pediatric Endocrinology 2013;5(Suppl 1):45–49. DOI: 10.4274/jcrpe.855
• Segni M. Disorders of the Thyroid Gland in Infancy, Childhood and Adolescence. Endotext (NCBI Bookshelf), aktualizowany rozdział pediatryczny: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK278943/

Informacje zawarte w tym artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny i nie zastępują konsultacji medycznej z lekarzem.

Aktualne charakterystyki produktów leczniczych (ChPL) leków wymienionych w tym artykule – w tym aktualne wskazania, dawkowanie, przeciwwskazania i działania niepożądane – dostępne są w Rejestrze Produktów Leczniczych prowadzonym przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych (URPL): rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl. Dla leków zarejestrowanych centralnie w Unii Europejskiej – w bazie Europejskiej Agencji Leków (EMA): ema.europa.eu.

Zasady refundacji mogą ulegać zmianom. Aktualny zakres refundacji i odpłatność określa obowiązujące obwieszczenie Ministra Zdrowia.

W przypadku wątpliwości dotyczących tarczycy lub zdrowia dziecka zawsze skonsultujcie się z pediatrą lub endokrynologiem dziecięcym. Decyzje dotyczące diagnostyki i leczenia powinny być podejmowane przez lekarza po zbadaniu dziecka. Leczenia hormonalnego nie należy rozpoczynać ani modyfikować bez konsultacji lekarskiej.

Nigdy nie modyfikujcie samodzielnie dawki lewotyroksyny – nie zwiększajcie ani nie zmniejszajcie jej bez konsultacji, nie odstawiajcie leku nawet gdy wyniki wróciły do normy.

Przy podejrzeniu niedoczynności centralnej – przed rozpoczęciem lewotyroksyny konieczna jest ocena funkcji nadnerczy, a przy podejrzeniu niedoboru kortyzolu wcześniejsze zabezpieczenie hydrokortyzonem. Nieleczona niedoczynność kory nadnerczy lub przysadki należy do przeciwwskazań do stosowania lewotyroksyny.

Suplementy diety (jod, selen) nie zastępują leczenia lewotyroksyną. Nie zaleca się ich rutynowego stosowania u dzieci z Hashimoto; nadmiar jodu może pogarszać zaburzenia funkcji tarczycy. Nie należy podawać dzieciom preparatów jodu, płynu Lugola ani suplementów z algami bez wskazania lekarskiego.

Autor: lek. Tomasz Czaja Status: lekarz w trakcie specjalizacji z endokrynologii i diabetologii dziecięcej Ośrodek specjalizujący: Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki (ICZMP) w Łodzi Praktyka prywatna: Sieradz Więcej o autorze: Strona „O autorze”

Data publikacji: Marzec 2026 Ostatnia aktualizacja: Lipiec 2026

Podstawa merytoryczna: artykuł przygotowano w oparciu o aktualne polskie i międzynarodowe wytyczne kliniczne oraz kluczowe opracowania przeglądowe – pełny wykaz w Bibliografii. Podstawę stanowią m.in. konsensus dotyczący wrodzonej niedoczynności tarczycy (Thyroid 2021), konsensus ESPE (Horm Res Paediatr 2014), opracowanie o niedoczynności subklinicznej u dzieci (EJE 2020), metaanaliza dotycząca suplementacji selenem (Thyroid 2024), polski podręcznik Endokrynologia wieku rozwojowego (PZWL, wyd. II 2023) oraz Rządowy program badań przesiewowych noworodków. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Artykuł jest regularnie aktualizowany zgodnie z aktualnymi wytycznymi klinicznymi i publikacjami naukowymi. Jeśli zauważyliście błąd lub macie sugestię merytoryczną, prosimy o kontakt.