Lipidogram — cholesterol i trójglicerydy
Ocenia się cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy, a coraz częściej także cholesterol nie-HDL. Polskie stanowisko z 2022 roku zaleca u dzieci z nadwagą i otyłością lipidogram na czczo od ukończenia 2 lat, powtarzany co dwa lata. Od maja 2025 roku lipidogram z krwi pobranej na czczo jest też częścią bilansu sześciolatka — jako przesiew w kierunku hipercholesterolemii rodzinnej u wszystkich dzieci, niezależnie od masy ciała. Przy LDL od 130 mg/dl badanie się powtarza, a po potwierdzeniu dziecko trafia do poradni specjalistycznej.
U dziecka z nadmierną masą ciała typowy jest inny układ niż ten, którego spodziewa się większość rodziców: istotniejsze bywają podwyższone trójglicerydy i obniżony HDL, czyli frakcja działająca ochronnie, a sam cholesterol całkowity może wyglądać niepozornie. Wynik opisany jako „cholesterol w normie” nie zamyka więc tematu, jeśli pozostałe wartości są przesunięte.
Nie każda nieprawidłowość lipidowa wynika jednak z masy ciała. Wyraźnie podwyższone LDL — szczególnie gdy w rodzinie występował bardzo wysoki cholesterol albo wczesne zawały serca czy udary — może wskazywać na hipercholesterolemię rodzinną, chorobę dziedziczną, niezależną od masy ciała. Taki wynik wymaga odrębnej oceny także u dziecka szczupłego, zwykle po potwierdzeniu w powtórnym badaniu. Polski algorytm dla lekarzy rodzinnych kieruje do poradni lipidowej dzieci z LDL od 130 mg/dl i dodatnim wywiadem rodzinnym, a dzieci z nadmierną masą ciała — także z LDL od 150 mg/dl bez obciążenia rodzinnego. Według konsensusu Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego z 2026 roku na hipercholesterolemię rodzinną może wskazywać LDL powyżej 175 mg/dl albo powyżej 135 mg/dl przy obciążeniu rodzinnym — to przesłanka do dalszej diagnostyki, nie rozpoznanie.
Osobna sprawa to bardzo wysokie trójglicerydy. W polskim algorytmie wartości od 450 mg/dl są powodem do skierowania do poradni lipidowej w trybie przyspieszonym, a od 1000 mg/dl — do oceny na oddziale szpitalnym. Trójglicerydy od 1000 mg/dl wyraźnie zwiększają ryzyko ostrego zapalenia trzustki, dlatego z takim wynikiem trzeba skontaktować się z lekarzem jeszcze tego samego dnia.
Czy lipidogram musi być na czczo? W polskim stanowisku zaleca się badanie na czczo, bo posiłek podnosi przede wszystkim trójglicerydy. Wynik po jedzeniu nie jest jednak automatycznie bezwartościowy — według wytycznych amerykańskich z 2026 roku dzieci i młodzież można badać przesiewowo bez pozostawania na czczo, a cholesterol nie-HDL jest wiarygodny niezależnie od posiłku. Powiedzcie lekarzowi, w jakich warunkach pobrano krew.
ALT — enzym wątrobowy
Oznacza się go przesiewowo, żeby wychwycić stłuszczenie wątroby (MASLD, dawniej NAFLD), które u dzieci z nadmierną masą ciała jest częste i zwykle bezobjawowe. Według europejskiego stanowiska grupy ekspertów ESPGHAN z 2026 roku przesiew obejmuje dzieci z otyłością od ukończenia 10 lat, a młodsze dzieci i dzieci z nadwagą bez otyłości — tylko przy dodatkowych czynnikach ryzyka, takich jak stan przedcukrzycowy, ciemne przebarwienia skóry na karku, zaburzenia lipidowe, ciężka otyłość albo stłuszczeniowa choroba wątroby z zaawansowanym włóknieniem w rodzinie.
Podwyższone ALT samo w sobie nie jest rozpoznaniem — enzym rośnie także przy infekcji, po intensywnym wysiłku i przy niektórych lekach. W przesiewie u dzieci zalecenia nie opierają się na górnej granicy z wydruku, tylko na własnych, zwykle niższych progach. W tym stanowisku dalszego postępowania wymaga ALT od 30 U/l: przy wartościach 30–80 U/l, jeśli nic nie wskazuje na ostrą chorobę wątroby, badanie powtarza się po 2–6 miesiącach, bo podwyższenie bywa przejściowe. Utrzymujące się ALT od 30 U/l wymaga szukania przyczyny — nie tylko stłuszczenia — a przy ALT powyżej 80 U/l diagnostyki się nie odkłada.
Jeśli stłuszczenie podejrzewa się u dziecka przed ukończeniem 8 lat albo bez nadmiernej masy ciała, stanowisko zaleca szybkie skierowanie do specjalisty — w tej grupie trzeba szczególnie starannie wykluczyć inne choroby wątroby. Specjalistycznej oceny wymagają też objawy alarmowe, m.in. ALT od 150 U/l, zażółcenie skóry albo zahamowanie wzrastania. Więcej o dalszym postępowaniu — w poradniku o podwyższonym ALT.
Prawidłowe ALT nie wyklucza stłuszczenia — przy wyniku poniżej 30 U/l przesiew powtarza się po 1–2 latach, dopóki dziecko spełnia jego kryteria. USG nie jest badaniem przesiewowym: rutynowo nie wykonuje się go obok ALT, nie ocenia zapalenia ani włóknienia, a niewielkie stłuszczenie może w nim nie być widoczne — zamawianie go prywatnie „dla pewności” niewiele więc wnosi. Do rozpoznania trzeba jednak wykazać stłuszczenie — zwykle w USG, rzadziej w innym badaniu obrazowym albo w biopsji; według polskiego stanowiska USG to zalecana metoda, oceniana łącznie z badaniami krwi. O tym, kiedy je wykonać, decyduje lekarz.
Glikemia i hemoglobina glikowana
To są badania, którymi rzeczywiście ocenia się gospodarkę węglowodanową. Glikemia na czczo pokazuje stężenie cukru w jednym momencie; hemoglobina glikowana (HbA1c) — przybliżoną średnią z ostatnich mniej więcej dwóch–trzech miesięcy.
Polskie stanowisko z 2022 roku zaleca ocenę gospodarki węglowodanowej u dzieci z nadwagą i otyłością od ukończenia 6 lat (a u młodszych — oznaczenie glikemii na czczo). Doustny test tolerancji glukozy (DTTG) zaleca się co dwa lata u dzieci z BMI powyżej 95. centyla po ukończeniu 10 lat albo wcześniej, jeśli rozpoczęło się dojrzewanie. To zalecenia dotyczące oceny ryzyka, a nie ograniczenie diagnostyki u dziecka z objawami — dalsze badania lekarz dobiera indywidualnie.
Czego się w tym celu nie bada: insuliny na czczo ani krzywej insulinowej. Wynik insuliny silnie zależy od etapu dojrzewania i metody laboratoryjnej, a stanu przedcukrzycowego i cukrzycy nie rozpoznaje się na jego podstawie — rozwijam to w poradniku o insulinooporności u dzieci.
Ciśnienie tętnicze — i mankiet, o którym nikt nie mówi
Pomiar ciśnienia jest częścią każdej oceny dziecka z nadmierną masą ciała. Polskie stanowisko zaleca go co najmniej raz w roku u każdego dziecka od ukończenia 3 lat, a przy nadmiernej masie ciała — także u młodszego. Wynik odnosi się do siatek centylowych dla wieku, płci i wzrostu; progi dla dorosłych stosuje się w zaleceniach europejskich od ukończenia 16 lat.
Rzecz, która bywa źródłem fałszywego niepokoju: mankiet musi być dopasowany do ramienia dziecka — jego część pompowana powinna objąć 80–100% obwodu ramienia. U dziecka z większym obwodem ramienia standardowy mankiet dziecięcy bywa po prostu za mały, a pomiar zawyżony. Jeśli w gabinecie albo w aptece zmierzono dziecku ciśnienie i wynik był wysoki, warto zapytać, jakiego mankietu użyto.
Pojedynczy pomiar zresztą nie wystarcza. Podwyższony wynik sprawdza się ponownym pomiarem, najlepiej metodą osłuchową, a rozpoznanie nadciśnienia wymaga podwyższonych wartości w pomiarach wykonanych przy kilku okazjach. Wysokie ciśnienie z silnym bólem głowy, wymiotami, zaburzeniami widzenia, drgawkami albo zaburzeniami świadomości to powód, żeby natychmiast jechać na SOR, a przy zagrożeniu życia dzwonić pod 112. Wyraźnie podwyższony wynik bez objawów sprawdźcie ponownie dobrze dobranym mankietem; jeśli się potwierdzi, dziecko powinien w ciągu tygodnia zobaczyć lekarz — bez czekania na planową kontrolę. Wyjątek: skrajnie wysokie wartości (u nastolatka powyżej 180/120 mm Hg, u młodszego dziecka — o ponad 30 mm Hg powyżej 95. centyla), potwierdzone od razu powtórzonym pomiarem, wymagają natychmiastowej oceny na SOR, nawet gdy dziecko czuje się dobrze.
Obwód talii
Obwód talii uzupełnia ocenę rozmieszczenia tkanki tłuszczowej i pozwala śledzić zmiany w czasie, ale nie zastępuje BMI odniesionego do wieku i płci. W polskim stanowisku obwód powyżej 90. centyla oznacza otyłość brzuszną u dzieci przed ukończeniem 16 lat, a u starszych nastolatków stosuje się progi dla dorosłych (80 cm u dziewcząt, 94 cm u chłopców).
TSH — i dlaczego wynik bywa mylnie odczytany
TSH i fT4 warto oznaczyć zwłaszcza wtedy, gdy dziecko wolniej rośnie albo ma inne objawy niedoczynności tarczycy.
Niewielkie podwyższenie TSH u dziecka z otyłością bywa skutkiem samej otyłości, a nie jej przyczyną — i może wrócić do normy, gdy masa ciała się zmniejszy. Nie każde podwyższenie TSH można jednak zbyć: znaczenie mają wysokość wyniku, stężenie fT4, objawy, powiększenie tarczycy i przeciwciała — decyduje lekarz. Szerzej piszę o tym w poradniku o hormonalnych przyczynach nadmiernej masy ciała.
