Pierwszy krok to zmierzenie dziecka, zanim padnie jakiekolwiek pytanie o jedzenie. Nanoszę masę i wysokość obok siebie i porównuję z tym, co jest w książeczce zdrowia. Jeśli w ostatnich dwóch latach dziecko zaczęło rosnąć wolniej, dalsza część wizyty wygląda inaczej. Dlatego tak ważne są wcześniejsze pomiary: bez nich tempa wzrastania nie da się ocenić na jednej wizycie i trzeba powtórzyć pomiar po kilku miesiącach.
Potem ogląda się dziecko. Rozkład tkanki tłuszczowej — czy gromadzi się na twarzy, karku i tułowiu przy stosunkowo szczupłych kończynach, czy równomiernie. Rozstępy, skłonność do siniaków, ciśnienie tętnicze i siła mięśni. Rozstępy są częste u dzieci, które szybko przybierają na wadze, i u nastolatków w okresie skoku wzrostowego — zwykle wynikają z samego rozciągnięcia skóry. Szerokie, purpurowe rozstępy mogą zwiększać podejrzenie zespołu Cushinga, ale same rozstępy nie przesądzają o tej chorobie, a ich brak jej nie wyklucza — szczególnie niepokojące jest połączenie szybkiego przyrostu masy ze spowolnieniem wzrastania. Skóra w zgięciach — ciemne, aksamitne przebarwienia to rogowacenie ciemne, u dzieci najczęściej związane z insulinoopornością, która zwykle jest następstwem otyłości, a nie jej przyczyną. Etap dojrzewania — bo część zaburzeń hormonalnych ujawnia się właśnie tam.
Trzecia rzecz to pytania, których rodzice się nie spodziewają. Masa urodzeniowa i przebieg ciąży. Kiedy dokładnie zaczął się przyrost masy — nie „od zawsze”, tylko w jakim wieku. Wzrost obojga rodziców. To ostatnie dziwi najbardziej, a jest jedną z ważniejszych informacji: wzrost dziecka ocenia się w odniesieniu do tego, jak wysocy są jego rodzice, i bez tej liczby część odchyleń wygląda inaczej, niż wygląda naprawdę.
Czwarta: pełna lista leków, które dziecko przyjmuje na stałe. Rodzice rzadko wspominają o nich sami, bo nie widzą związku między tabletką a masą ciała.
Piąta rzecz to apetyt — jak zmieniał się w czasie i jak wyglądają zachowania związane z jedzeniem. Sam apetyt nie pozwala odróżnić otyłości prostej od niedoczynności tarczycy. Bardziej charakterystyczne dla istotnej niedoczynności jest spowolnienie wzrastania, któremu mogą towarzyszyć zmęczenie, zaparcia, marznięcie i suchość skóry. Ważny jest natomiast wyjątkowo silny, trudny do opanowania głód — gdy dziecko stale szuka jedzenia i nie potrafi się nasycić. Taki głód kieruje uwagę w stronę przyczyn genetycznych albo podwzgórzowych.
I dopiero z tego wynika, czy zlecane są jakiekolwiek badania hormonalne. U znacznej części dzieci nie są potrzebne — bo wzrost jest prawidłowy, badanie nie wykazuje niczego niepokojącego, a wywiad nie daje podstaw. To bywa dla rodziców rozczarowaniem, bo przyszli po skierowanie. Warto wtedy powiedzieć wprost, że brak wskazań do szukania przyczyny hormonalnej nie znaczy „nic nie da się zrobić” ani „to wina rodziców”.
Brak wskazań do badań hormonalnych nie oznacza, że dziecko nie potrzebuje diagnostyki. To dwie różne sprawy. Jedna dotyczy poszukiwania rzadkiej przyczyny otyłości, druga — sprawdzenia, czy nadmierna masa ciała wpłynęła już na zdrowie. Nawet przy prawidłowym wzrastaniu lekarz sprawdza, czy nie pojawiły się już powikłania: zaburzenia gospodarki węglowodanowej i lipidowej, stłuszczenie wątroby czy nadciśnienie tętnicze. Zakres badań zależy od wieku, stopnia otyłości i innych czynników ryzyka, na przykład cukrzycy typu 2 u bliskich krewnych — opisuję go w poradniku o badaniach przy nadmiernej masie ciała.
Nie czekajcie na kolejny bilans, jeśli przyrostowi masy towarzyszy wyraźne zahamowanie wzrastania albo jeśli masa ciała zaczęła w krótkim czasie gwałtownie rosnąć bez uchwytnej przyczyny u dziecka, które wcześniej przybierało równo — wtedy umówcie wizytę u pediatry lub lekarza rodzinnego. Jeśli szybki przyrost masy zaczął się po leczeniu guza okolicy podwzgórza lub przysadki albo po ciężkim urazie głowy, powiedzcie o tym od razu lekarzowi, który prowadzi dziecko.
Tego samego dnia dziecko powinien zobaczyć lekarz, jeśli bóle głowy się nasilają — zwłaszcza gdy towarzyszą im wymioty — albo pojawiły się nowe zaburzenia widzenia, na przykład podwójne widzenie lub niezauważanie przedmiotów z boku. Natychmiast — SOR, a przy zagrożeniu życia 112 — przy nagłym, bardzo silnym bólu głowy, nagłym pogorszeniu widzenia, niedowładzie, drgawkach albo zaburzeniach świadomości. Pozostałe objawy alarmowe, także niezwiązane z przyczyną otyłości — na przykład objawy cukrzycy czy ból biodra — zebrałem w ramce w poradniku o wysokim centylu BMI.
